Anasayfa / Özel Dosya / YAPAY ZEKAYA KARŞI EVRENSEL ASGARİ GELİR

Özel Dosya

  • 509

YAPAY ZEKAYA KARŞI EVRENSEL ASGARİ GELİR

image

Yapay zeka ve otomasyon milyonlarca kişinin işini elinden alacak gibi görünüyor. Bazılarına göre çözüm; herkese hayatlarını sürdürebilecek bir ‘evrensel asgari gelir’ sağlamakta. Facebook’un kurucusu Zuckerberg böylece herkesin yeni fikirleri denemek için destek alabileceğini söylerken, Silikon Vadisi’nde start-up hızlandırıcısı Y Combinator’ün araştırma birimi 100 haneye yılda 12 bin ila 18 bin dolar ödenecek pilot programı başlattı bile. Amaç, evrensel asgari gelirin uzun vadeli olumlu etki yaratıp yaratmayacağını ortaya koymak.

Facebook’un eski üretim müdürlerinden Antonio Garcia Martinez Silikon Vadisi’nde bir süre çalıştıktan sonra, dehşete kapılarak her şeyi bırakıp bir adada inzivaya çekildi. Ardından da bu davranışının nedenini, “Çok kısa süre içinde dünyanın neye benzeyeceğini gördüm ve bu bana yetti” sözleriyle açıkladı.

Martinez’e göre, Silikon Vadisi’nde geliştirilen yapay zeka ve robot teknolojileri sanılandan çok daha kısa sürede küresel ekonomik dengeleri alt üst edecek ve gelecek 30 yıl içinde dünya nüfusunun yarısı işsiz olacak. Üstelik bu sadece işsizliğe yol açmayacak, medeniyetin çöküşüne de yol açabilecek.

Fortune Türkiye, eylül sayısında medeniyetlerin çöküşüne yol açabileceği iddia edilen bu tehlikeye karşı gündeme gelen ‘evrensel asgari gelir’ konusunu işledi. Söz konusu sistem insanlara belli bir standart ücret ödenmesini öngörüyor. Üstelik bunun için belli koşullar da dayatılmıyor. İsteyen bu parayı seyahate, eğlenceye harcayabildiği gibi isteyen iş kurmak için sermaye olarak kullanabiliyor.

Fortune Dergisi’nde yer alan habere göre, Silikon Vadisi’nde startup hızlandırıcısı Y Combinator’un 31 yaşındaki CEO’su Sam Altman, ekonomik trendlerin mevcut yolda ilerlemesi halinde hesabınızdaki varsayımsal paranın, geleceğinizin önemli bir unsuruna dönüşebileceğine dikkat çekiyor. Airbnb, Zenefits ve Dropbox gibi yıldızların kurulmasına yardımcı olan yatırımcı Altman evrensel asgari gelirin bu tür eleştirilere karşı durup duramayacağını anlamak için gerçek dünyadaki deneylerden yararlanıyor.

HERHANGİ BİR ŞEY YAPMALARI GEREKMİYOR

Y Combinator’ün araştırma birimi yaklaşık 100 kadar haneye bu yıl ayda bin 500 dolar yani yılda yaklaşık 12 bin-18 bin dolar arası bir ödeme yapmayı öngören pilot programı hayata geçirdi; bu parayı alabilmek için deneklerin herhangi bir şey yapmaları da gerekmiyor. Denekler, yalnızca belli zamanlarda anketlere katılacaklar, ancak bunu yapmadıkları takdirde de kendilerine herhangi bir ceza verilmeyecek. Buradaki ana fikir insanlara ön koşulsuz belli bir miktar para vermek ve neler yapacaklarını gözlemlemek. Pilot uygulama başarılı olursa, Y Combinator pek çok eyalette binlerce haneyi kapsayan beş yıllık bir deney gibi, çok daha geniş kapsamlı bir çalışma başlatacak.

Altman birkaç yıl içinde ekibinin şimdiye kadar kanıtlanması zor olan bir sonuç elde etmesini umuyor: evrensel asgari gelirin uzun vadeli olumlu bir etkiye sahip olup olamayacağını ortaya koymak.

Altman “Politikacıların ne yapmalarını gerektiğini söylemek bana düşmez ve ayrıca en iyi politikanın ne olacağını ben bilemem” diyor. Ancak tahminlerin ötesinde bir altüst oluşun yaşandığı bir süreçte, bunu keşfetmenin zamanı gelmiş bulunuyor; sonuç olarak, Altman “İnsanlar otomasyonun ufukta belirdiğinin kokusunu alıyor” diyor.

SAATİ 20 DOLARIN ALTINDAKİ İŞLERİN % 83’Ü TEHDİT ALTINDA

İŞLERİN % 83’Ü TEHDİT ALTINDA 2013 tarihli Oxford Üniversitesi’nin araştırmasının tahminlerine göre, yapay zeka ve otomasyondaki ilerlemeler nedeniyle gelecek 20 yılda ABD’deki işlerin yüzde 47’si risk altında.

Geçen yıl, Beyaz Saray Ekonomi Danışmanları Konseyi, saati 20 doların altında kazanç sağlayan işlerde çalışanların işlerini robotlara kaptırma olasılığının yüzde 83 olduğunu belirledi. Çalışanların eğitim ve gelir seviyesi yükseldikçe, robotlar tarafından ikame edilme olasılığı azalıyor. Ancak yazılım akıllı hale geldikçe, bu noktada da bir değişim yolda gözüküyor: Şirketler, uzun süre teknolojinin ele geçirmesinden muaf olduğu düşünülen işleri bile ortadan kaldırabilecekler.

İşte Altman’ın bin 500 doları da bu noktada devreye giriyor. Otomasyonun etkisini azaltmaya yönelik formüllerden biri her bir kişiye-ister çalışsın ister çalışmasın- gelirinden ya da diğer benzer faktörlerden bağımsız olarak ömrü boyunca asgari bir gelir sağlamak. Evrensel asgari gelir, işini kaybetmiş çalışanların yoksulluğa sürüklenmelerini önleyerek, derin ve acılı bir ekonomik geçiş sürecinde toplumsal huzursuzluğun önüne set çekebilir. Teorik olarak, inovasyonu tetikleyebilir ve insanları girişim riski almaya yöneltebilir. Ayrıca ödemeyi, insanların hiçbir şey yapmamak seçeneği de dahil, zamanlarını değerlendirmek için istediklerini yapmalarına bağlayarak “çalışma”nın tanımını da hemen hemen değiştirmiş olacaklar.

Ekonomistlerin ve siyasi teorisyenlerin yıllarca tartıştıkları evrensel asgari gelir konusu şimdilerde yeni bir önem kazanıyor. Özellikle de, distopik bir gelecek korkusunu körükleyen Silikon Vadisi’ndeki teknolojileri geliştiren girişimcilerin büyük bir bölümü evrensel asgari gelir fikrini potansiyel bir çözüm olarak görüyor. Hem gelişmiş hem de gelişmekte olan ülkelerdeki hükümetler de bu konsepte sıcak baktıklarından bir dizi pilot projeyi hayata geçirdiler. Bu projenin aynı zamanda “sol” bir çağrışım yapması da liberal ve muhafazakar çevrelerce gittikçe daha fazla desteklenmesini, özellikle de geleneksel refah mekanizmasını yetersiz, müsrif ve aşırı şişirilmiş bulan çevrelerin ilgi odağı olmasını sağlıyor. Kuşkusuz, bu gittikçe büyüyen destek evrensel asgari geliri daha da makul hale getiriyor.

Ancak karşı çıkanlar da yok değil tabii ki; o kesimin argümanları ise şu: Üretkenliği zayıflatıyor, tembelliğe prim veriyor. Bu uygulamanın astronomik derecede pahalı olacağı su götürmez bir gerçek.

Bu konsept aynı zamanda, teknolojik devrimin daha öncekilerden farklı olarak, bugün ortadan kaldırdığı işlerin yerine yarın daha iyilerini yaratamayacağını varsayarak, kapitalizmin temel öğretisini tahrip ediyor.

‘GİRİŞİMCİLER İÇİN KATALİZÖR GÖREVİ GÖRECEK’

Mayıs ayında Harvard’da son sınıf öğrencilerine hitap eden Facebook kurucusu Mark Zuckerberg otomasyonun olumsuzluklarını hafifletebilecek ve girişimciler için katalizör görevini üstlenebilecek bir araç olarak evrensel asgari gelirden söz etmişti.

Zuckerberg konuşmasında, “ilerlemeyi sadece GSYİH gibi ekonomik ölçülerle değil aynı zamanda aramızda kaç kişinin anlamlı bir rol üstlendiğine dair verilerle de ölçen bir toplum oluşturmalıyız. Herkesin yeni fikirleri denemesine yardımcı olacak bir desteğe sahip olması için evrensel asgari gelir gibi projeleri denemeliyiz” demişti.

Bu fikir özellikle teknoloji liderleri arasında yaygınlaşıyor. Tesla ve SpaceX CEO’su Elon Musk da yaptığı bir açıklamada, “Otomasyon nedeniyle evrensel bir asgari gelir ortaya koyma olasılığı güçleniyor” ifadesini kullanmıştı. Şubat ayında da, eBay kurucusu Pierre Omidyar Kenya’da asgari gelir denemesine destek olmak amacıyla yardım kuruluşu aracılığıyla yaklaşık yarım milyon dolarlık bir bağışta bulundu. Teknoloji elitinin bu yeni ortaya çıkmaya başlayan kaygısı kısmen ahlaki bir sorumluluk kısmen de çıkar gereği olarak yorumlanabilir. Bu cenahın büyük bir bölümü devasa miktarda konsantre servet yaratan teknolojilerin yakında istihdam pazarını tarumar edeceğini düşünüyor. İşsizlikle boğuşan bir orta sınıfın cihaz satışlarına da yaramayacağı aşikâr.

Eğer robotların başı çektiği dünyada temel sorun ortalama çalışanın yeterli bir gelire sahip olamaması ise, bu durumda evrensel asgari gelirin teorik olarak, insanların bunun altına düşemeyeceği mali bir zemin sunmak suretiyle sorunu hafifleteceği düşünülebilir.

Ancak salt para saçarak sorunu çözebileceğini sanmak fazla basite indirgemek olur.

Tabii ki, ne kadar para verileceği ve kime verileceği ciddi bir tartışma konusu. ABD’de bu projeye karşı çıkanlar 3,2 trilyon dolarlık bir kaynağın gerektiğinden söz ediyorlar; bu rakam, her yıl her vatandaşa 10 bin dolar ödemenin toplam maliyeti. Bu da, GSYİH’nin yaklaşık yüzde 19’una denk düşüyor.

Evrensel asgari geliri savunanlar ise buna karşılık olarak paranın büyük bir bölümünün mevcut refah ve Sosyal Güvenlik gibi programlardan elde edilebileceği görüşünde. Ancak böyle yapılsa bile, “evrensel” yaftasını alabilen her program için oluşacak yeni maliyeti trilyon dolarlar olarak hesaplamak gerekiyor.

Altman ise robotlar işleri ortadan kaldırsa bile, tahminlerin çok ötesinde üretkenlik ve servet sağlamak suretiyle-hatta belki de GSYİH’yi ikiye katlayarak-maliyet sorununu çözebileceklerine inanıyor. Evrensel asgari gelirle ilgili olarak, “Eğer buna ihtiyacımız varsa, kaynağını yaratabiliriz” diyor.

Ancak şu an odaklandığı nokta maliyet değil: Y Combinator ekibi, evrensel asgari gelirin insanların yeni işlerde anlam bulabilmelerini sağlayacak bir istikrar oluşturup oluşturamayacağıyla ilgili nihai verileri elde edebilmekle meşgul; o derece ki, bu veriler politikacıların bir trilyon dolarlık bir bahis oynamasını sağlayabilir.

BİRÇOK ÜLKEDE DENEYLER YAPILIYOR

Ancak bu proje yalnızca onların gündeminde değil. Aralarında İspanya, Hollanda, Kenya, Uganda ve Hindistan’ın da yer aldığı en az bir düzine ülkede deneyler yapılıyor. İngiltere’deki ilk evrensel asgari gelir pilot uygulaması için İskoçya’nın Glasgow şehrinde fizibilite çalışması yapıldı.

Finlandiyalı sosyal hizmet kuruluşu Kela işsizlik maaşı alan 2 bin deneğin seçildiği bir program lanse etti ve bunlara, ekstra olarak aylık 560 dolar ödedi. Bu yaz Kanada’daki Ontario bölgesi de 4 bin aileyi kapsayan bir asgari ücret programı başlattı. İsviçre ise geçen yıl ulusal asgari gelir fikrini referanduma götürdü. Ancak referandum sonucu olumsuz çıktı.

Benzer bir pilot uygulama-büyük ölçüde eBay’den Omidyar tarafından fonlananEkim ayında Kenya’da başladı. Proje kapsamında 40 köyde 6 bin kişiye 12 yıl boyunca ayda 2 bin 280 şiling -yaklaşık 22 dolar-ödenecek (ilaveten 80 köydeki 11 bin 500 kişi, daha kısa bir deneye katılacak). Kenya’daki girişimin şimdiye kadarki en kapsamlı, en geniş deney olması bekleniyor. Çıkarsamalara varmak için henüz çok erken olsa da, ödeme yapılan insanların ekonomik durumlarını iyileştirmek amacıyla motosiklet, et üretimi için hayvan, balık ağı ya da başka araçlar aldıkları gözlendi.

Y Combinator ekibi de aylık bin 500 doların Oakland’da neler satın alabileceğini araştırıyor. Bu tutar, çoğu insana bedava bir gezinti sağlayamıyor. Bay Area’da (Körfez Bölgesi) yaşamanın artan maliyeti buranın yakın zamana kadar bütçeye en uygun nadir yaşam alanlarından biri olma özelliğini ortadan kaldırdı: Oakland’daki ortalama kiralar aylık 3 bin dolara doğru tırmanırken, burayı ülkenin en pahalı pazarlarından birine dönüştürdü. Ancak bu para bölgede ikamet edenlerin ücretlerdeki durgunlukla baş etmelerini sağlayabilir. Altman ve müttefikleri için ise bu para insan davranışıyla ilgili veri lerin yönlendirdiği bir bakış açısı sunması açısından önemli. Oakland’dakiler yan gelip yatacaklar mı yoksa kendi kendilerine kod yazmayı mı öğrenecekler? Yeni bir hamle mi yoksa atalet mi? Bu sorulara verilecek olan cevaplar evrensel asgari gelire meşruiyet sağlayabilir; uygulanamaz veya siyasi olarak elle tutulamaz ya da ikisi birden olduğu düşünülen bir fikrin ciddiye alınmasına yol açabilir.

Yollardaki otonom araçlar, borsada otomatik brokerler ve içindeki insanların geçmişte kaldığı fabrikalar. Bu tablodan devasa yararlar elde edilebilir ama bu gelecek-yapay zekanın bir zamanlar bize ait olan işleri yaptığı zaman dilimi-aynı zamanda evrensel asgari geliri de anlamlı kılabilecek. Altman, “Pek çok insan, özellikle de politikacı yalan söyleyecek, işlerin ortadan kalkmayacağını ileri sürecek” diyor ve ekliyor: “Ama öyle olmayacak. Teknoloji gelecek. İşler değişikliğe uğrayacak. Bu dünyanın herkes için nasıl işlevsel hale getirileceğini kestirmek istiyorum.”