Dünyanın yeni alternatif enerji kaynaklarından kaya gazı üretimi 1995'den beri ABD önderliğinde yapılıyor. Türkiye de belli bir miktar kaya gazı rezervine sahip olsa da kaynaklarından tam anlamıyla yararlanmak için bir süre daha beklemesi gerekiyor. Ülkelerin kalkınması ve gelişmesinde enerji faktörü büyük öneme sahip bulunuyor ve enerji türlerinin hidrokarbon kaynaklar dışında çeşitlendirilmesi gerekliliği son yıllarda sık sık dile getiriliyor. 2012 yılında Türkiye’nin ithalatında enerji sektörü yaklaşık 60 milyar dolarla yüzde 27’lik bir paya sahip bulunuyor ve Türkiye petrol ve petrol ürünlerinde yüzde 92 oranında dışa bağımlı bulunuyor. Dünya düzeninde Türkiye gibi gelişmekte olan ülkelerin özellikle büyük ölçüde enerji ihtiyacı bulunduğu düşünüldüğünde bu alternatif enerji kaynaklarına yönelme zorunluluğu yerli kaynakları ile enerji ihtiyaçlarını karşılayamayan, ithal enerjiye bağımlı bu tür ülkelerde daha ön plana çıkıyor. KAYA ÇATLATMA YÖNTEMİ İLE ÇIKARILIYOR Doğalgazın bulunduğu kaynağa göre içeriğindeki metan, etan ve propan değişim göstermekle birlikte kumtaşı tabakasından üretiliyorsa kum gazı, kömür tabakası içinden üretiliyorsa kömür gazı, kil tabakasından üretiliyorsa kaya gazı adını alıyor. Üretim yöntemindeki farklılıktan dolayı kaya gazına şeyl gazı adı verilirken çıkarımında petrolün ve gazın türediği killi kayaya klasik yöntemle dikey sondaj yapılıyor. Bunun sonrasında hidrokarbon gaz içeren eğimi az, killi tabaka içinde ortalama 1500 metre yatay bir sondaj yapılıyor. Yatay bölüm içinde dikey ve yatay yönde çatlaklar oluşturuluyor ve bin metre yatay bir kuyuda ortalama 25 çatlatma operasyonu yapılıyor ve her bir çatlamanın aralığının en fazla 40 metre civarında olması gerekiyor. Sondaj kuyusu içine indirilen delikli boru ile kaya tabakası içine bir miktar basınçlı kum ve jel bulunan su ve diğer sıvılar enjekte ediliyor. Kum, çatlakları açık tutmak ve gaz akışının devamını sağlamak adına kullanılıyor. Her bir çatlatma operasyonunun maliyeti kuyunun derinliği ve formasyon basıncına göre değişirken her yarım kilometrekareye bir kuyu açılabiliyor. Her seferinde bu operasyonun maliyeti 200 ile 500 bin ABD doları arasında değişiyor. 1995’TEN BERİ UYGULANIYOR Dünyada ilk kaya gazı kuyusu 1981 yılında Amerika’nın Texas eyaletinde açılmış olup 1995’ten itibaren de yatay sondaj ve hidrolik çatlatma yöntemiyle kaya gazı üretimi önemli ölçüde artmaya başlamıştır ve sadece Amerika’da 2010 yılı sonuna kadar, kaya gazı araştırmaları için 15 bin 500 kuyu açıldı. Şu anda ABD Enerji Bilgi İdaresi (EIA) verilerine göre 187 Tcm (6,600 Tcf)’lik bir dünya kaya gazı rezervi bulunduğu ve bu rakamın 163 Tcm (5,760 Tcf)’lik kısmının da üretilebilir gaz olduğu tespit edilmiş bulunuyor. Dünyada kaya gazı rezervleri sırasıyla en çok Çin’de (36 trilyon metreküp)bulunurken Çin’i ABD (24,3 trilyon metreküp), Arjantin (21,8 trilyon metreküp), Meksika (19,2 trilyon metreküp), Güney Afrika (13,7 trilyon metreküp) takip ediyor. Avrupa’da ise kaya gazı rezervlerinin Polonya’da 5,3 trilyon metreküp, Fransa’da 5,1 trilyon metreküp, İsveç’te 1,2 trilyon metreküp, Danimarka’da 0,7 trilyon metreküp, Ukrayna’da 0,6 trilyon metreküp ve Hollanda’da 0,5 trilyon metreküp olduğu tahmin ediliyor. ABD’NİN ENERJİ BAĞIMSIZLIĞINI SAĞLIYOR Kaya gazını ilk keşfeden ülke olan Amerika’da 2005 yılında kaya gazı üretim oranı toplam gaz üretiminin yüzde 4’ünü kapsarken şu anda bu oran yüzde 25’e yükselmiş durumda ve 2000-2010 yılları arasında her yıl yaklaşık 100 bcm LNG ithalatı yaparken, 2011’de bu miktarı 20 bcm’ye düşürmüş yani kaya gazı sayesinde LNG ithalatını yüzde 80 oranında azaltmış bulunuyor. Ayrıca şu anda üretilebilir kaya gazı rezervi 24 Tcm olan Amerika’nın yaklaşık 100-150 yıl kadar doğal gaz ithal etmeden kendi ihtiyacını karşılayabileceği hesaplanıyor. Bu bilgilerden yola çıkarsak kaya gazı Amerika’nın enerji bağımsızlığını sağlamış gibi görünüyor ama bunu her ülke için söylemek pek mümkün olmuyor. GÜNEYDOĞU ANADOLU VE TRAKYA BÖLGESİNDE POTANSİYEL VAR Türkiye’de de son yıllarda kaya gazının potansiyeli görülerek bazı çalışmalar yapılmış olup elde edilen verilere göre Güneydoğu Anadolu ve Trakya Bölgesinde kaya gazı ve petrolü bulunduğu tespit edilmiş olup Tuz Gölü ve Sivas Havzası bölgesinde de kaya gazı olabileceği belirtiliyor. TPAO’nun yapmış olduğu araştırmalarda ise özellikle Diyarbakır, Erzurum ve Trakya’daki üç alanda kaya gazı-petrol sahalarının varlığı tespit edilmiştir. TPAO’nin Shell Upstream Turkey B.V. ile birlikte yapmış olduğu çalışmalarda rezerv miktarları küçük olduğu için Trakya’daki kaya gazı kaynaklarına dokunulmamış, ancak Diyarbakır ve Batman arasında bulunan Konacık ve Elazığ’daki Sarıbuğday bölgelerinde ilk kaya gazı sondajına başlanmış durumda. Çalışmalarda olumlu sonuçlar elde edilmesi halinde Shell’in bölgede 20’nin üzerinde kuyu açması bekleniyor. ABD Enerji Bilgi İdaresi (EIA) tarafından 2011 yılında yayınlanan “Dünya Kaya Kaynakları” başlıklı raporunda Türkiye’nin çıkarılabilir kaya gazı rezervleri 424 milyar metreküp düzeyinde gösterildi ve bu rakamın son bir, iki yıldaki araştırmalarla birlikte 700 milyar metreküp düzeyine ulaştığı biliniyor. ÜRETİM İÇİN ZAMANA İHTİYAÇ VAR Ancak yapılan araştırmalarda bulunan kaynaklar ve uzman yorumlarına göre Türkiye’nin kaya gazı üretimini rantabl şekilde gerçekleştirebilmesi için yaklaşık 10 yıllık bir süreye ihtiyaç var, yani kaya gazından yakın bir tarihte yararlanmamız mümkün olmayacak. Konu ile ilgili TPJD Başkanı İsmail Bahtiyar, “Petrol ve gaz aramacılığı doğası itibariyle çok zaman ve para alan bir konu. Şu anda Türkiye’de kanıtlanmış ticari anlamda üretilebilir bir kaya gazı rezervi vardır denemez, çalışmalar hızla devam ediyor ve bir müddet daha beklememiz gerekiyor.” diyor. Ancak gelecekte oluşacak doğal gaz arz talebi nedeniyle LNG tesislerinin sayı ve kapasitesinin artırılması gerekiyor ve LNG depolama tesisleri ile ilgili başvuru sayısında son dönemde bir artış izleniyor. ENERJİDE TÜRKİYE’NİN ELİNİ GÜÇLENDİREBİLİR Dünyada yenilenebilir enerji kaynaklarının giderek daha fazla gündeme gelmesine rağmen küresel enerji talebinin hala büyük bölümü fosil yakıtlardan karşılanıyor. Bu noktada, küresel ısınma ile mücadelede sürdürülebilirlik anlamında farklı enerji kaynaklarına büyük ihtiyaç duyuluyor. Kaya gazının küresel ölçekte üretiminin artmasının doğalgaz ticaretini de farklılaştırması beklenebilir. Ayrıca, uzun mesafelerde doğalgaz nakliyatı için kurulması planlanan LNG sıvılaştırma ve gazlaştırma tesislerinin devreye alınması ile birlikte spot LNG piyasalarının daha çok gelişmesi beklenebilir. Dünya doğal gaz piyasasında yaşanması olası değişimle birlikte kaya gazı üretiminin Türkiye’de hayata geçirilmesi ile ilgili gelişmelerin önümüzdeki dönemde Türkiye’nin enerji gündeminin üst sıralarında yerini koruması bekleniyor. Kaya gazının Türkiye’de üretiminin yaygınlaşması ve ciddi miktarda üretimine başlanabilmesi durumunda ise enerji güvenliği açısından Türkiye’nin elinin daha da fazla güçlenmesi bekleniyor.